Türk mitolojisi birçok tanrı ve yaratık içerir. Türk halklarının birçok kültüründe, Türk mitolojisi geçmişte ve günümüzde Türk dini olan Tengrizm'in bir parçası olarak kabul edilmiştir. Ancak Türk mitolojisi, günümüzde hâlâ büyük öneme sahip olan birçok efsane ve destandan da oluşmaktadır.

Türk Tanrıları

Gök Tengri

Gök Tengri, gökyüzünün hükümdarı, Türk mitolojisi ve dini olan Tengrizm'in en yüce tanrısıdır. Tengri, aynı zamanda Moğol ve Sibirya kültürlerinde de yer alır. Genellikle gökyüzünün kendisi olarak ya da doğanın dengesi ve insanlığın kaderi üzerinde gözetmenlik yapan kişileştirilmemiş bir varlık olarak kabul edilir. Ancak zamanla kişileştirilmiştir.

Umay

Umay, doğurganlığın merhametli koruyucu tanrıçası ve Tengri’nin dişil karşılığıdır. Yalnızca kadınların ve çocukların koruyucusu olmakla kalmaz; aynı zamanda tüm organik varoluşun kaynağıdır. İlkbaharda buzları çözen, bozkırı yeniden çiçeklendiren güç ondadır. Onun en önemli görevi, anneleri ve çocukları korumaktır. Yeni doğanların ruhlarını gözetir, ailelere huzur ve destek verir. Daha sonraki anlatılarda, Kayra Han’ın kızı olarak anılır. Umay, yaşam ağacının koruyucusu olarak, ilahi âlem ile yeryüzü arasındaki bağı muhafaza eden, ışık saçan bir kadın şeklinde tasvir edilir.

Kayra 

Kayra veya Kayra Han, Türk mitolojisinin en güçlü tanrılarından biridir; hatta Altay Türkleri arasında, Tengri'den bile önce var olmuş olan, tüm varlıklardan önce gelen yaratıcı tanrı olarak kabul edilir. Ulukayın adındaki ağacı dikmiştir – bu ağaç gökyüzünü, yeraltını ve yeryüzünü birbirine bağlar. O, dünyayı yaratan varlıktır. Bazı anlatımlarda ise Tengri’nin oğlu olarak geçer. Ülgen, Mergen, Kızağan Erlik ve Ay Ata gibi birçok oğlu olduğu söylenir.

Ülgen

Ülgen-(Han), Kayra Han'ın oğludur ve Türk mitolojisinin en büyük ve en güçlü tanrılarından biridir. O, insanlara pek çok şey getiren ve öğreten iyi kalpli bir tanrıdır. Altın bir tahtta oturur, bu tahta Ulukayın’ın 16. katının altın zirvesinde bulunur. Kardeşi Erlik, yeraltında yaşayan ve ölüm ile hastalıkların hükümdarı olan, onun zıddı olan bir varlıktır.

Erlik

Erlik Han – Kayra Han’ın oğlu – yeraltı âleminin (Tamag) hâkimidir. Tamag, ölen ruhların huzur içinde dinlendiği üst âlem olan Uçmag’ın karşıtıdır. Ancak Erlik, çoğu anlatımda kötülük yayan bir şeytan olarak değil; aksine kozmik düzeni koruyan, yaşamı, ölümü ve kaderi gözeten yeraltı âleminin bir hükümdarı olarak tasvir edilir.

Altay rivayetlerine göre Erlik, başlangıçta göksel tanrıların bulunduğu üst âlemde (Uçmag) yaşamaktaydı. Ancak kibri ve itaatsizliği nedeniyle gökten kovulmuş ve yeraltı dünyası olan Tamag’a düşürülmüştür. Orada, ölüler diyarının ve insanlar arasında hastalık, felaket ve ölümü getirebilen ruhların hükümdarı hâline gelmiştir.

Mergen

Mergen, Kayra Han'ın bir diğer oğlu veya yaratığıdır. Genç bir adam olarak tasvir edilir, ancak çok bilge ve akıllıdır. Ok ve yay kullanır ve beyaz bir uçan at üzerinde biner. Mergen Han, ok ve yayla olan ustalığıyla da tanınır, çünkü hedefini asla şaşırmaz.

Kızağan

Kızağan Han, savaş ve öfke tanrısıdır. Kayra Han’ın bir diğer oğludur. Özellikle savaşçılar tarafından tapılmıştır, çünkü onlara cesaret ve güç vermesi beklenirdi. „Kızağan“ ismi, Türkçe „kızmak“ kelimesinden türetilmiştir. Diğer tanrılar uyum ve düzeni temsil ederken, Kızağan savaşın vahşi ve yıkıcı yönünü simgeler. Bir efsaneye göre, güçlü bir Han’ın gökyüzü ve yer üzerinde hükmetmesi anlatılır, ancak onun zalimliği tanrıları öfkelendirir. Kayra Han, onu cezalandırmak için savaş tanrısı Kızağan’ı gönderir. Kızağan, şimşek ve ateşle aşağı düşer, Han’ı yener ve ordusunu yok eder.